BES’İN GÜVENCESİ NEDİR
BES’te fon dağılımını oluşturmak ve yönetmek katılımcının sorumluluğunda. Ama katılımcının sorumluluğunda olmayan, katılımcı tarafından kontrol edilemeyen konular da var. Örneğin fonların yönetilmesi, denetimi, duyurularının KAP’ta yapılması, şirket birleşmeleri, iflas, tasfiye gibi konularda katılmcıların kontrolü veya müdahalesi söz konusu değil. Bu alanı kontrol etme konusunda, SPK ve SEDDK gibi üst kurullar görev yapıyor.
Herkes, eylül ayının ortalarında patlayan fon manipülasyonu olaylarının BES’te de yaşanıp-yaşanmayacağını merak ediyor. Öyle ya, Sayın Mehmet Şimşek tarafından Kasım 2025’te dile getirilen ‘fonlarda manipülasyon olduğunu biliyoruz’ ifadesinin ardından 10 ay kamunun olaylara müdahale etmemesi, herkesi korkuttu. Hatta MSCI endeksini hazırlayan kurumlar tarafından ‘Türkiye’nin bir alt lige alınacağı’ uyarısı gelmeseydi, belki de müdahale edilmeyecekti, inancı piyasalara güveni sarstı.
Sermaye Piyasalarında denetim ve gözetim ile sorumlu olan kamu, piyasanın şeffaflığı sayesinde fon ve hisse manipülasyonu yapan tüm kişi ve kurumların kimler olduğunu öğrenme olanağına sahip. Öyle ya, yatırım hesabı açtığınız ve bir menkul kıymet alımı yaptığınız andan itibaren tüm kayıtlarınız, aracı kurumda, borsada, TAKASBANK’ta, MKK’da da oluşturuluyor. BES’te iseniz ayrıca BES şirketinde ve EGM’de kayıt açılıyor.
Fakat kamu; fon manipülasyonuna karışanlara bırakın ceza vermeyi ‘gönüllü iade hesapları’ icat ederek, manipülasyon yapanların kazandıkları paraları, gönüllü olarak devlete iade etmesini bekliyor. Böylece, küçük yatırımcıların zararlarını yok sayıyor ve telafi olanağını elinden alıyor. Yatırımcılar, bir taraftan piyasanın düşüşü nedeniyle zarar ederken, diğer taraftan tasfiye edilecek olan fonlarda paralarını alıp-alamayacağının endişesini yaşıyor.
Peki, BES’in güvencesi ne? BES’i kim veya hangi düzenlemeler koruyor, bunlara güvenilir mi?
DEVLET GÜVENCESİ
Bireysel emeklilik sistemindeki birikimler de aynen borsadaki hisse senetleri, bankadaki mevduat, tapudaki gayrımenkul, kolunuzdaki altın, evinizdeki eşyalar, sokaktaki arabanız gibi devlet güvencesi altında. BES’in kendine özel, kanunları, yönetmelikleri, kurumları var. Bu kurumları ve sistemin işleyişini hem düzenleyen hem de denetleyen Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu faaliyete geçti. Dolayısıyla BES’in ilerleyeceği yol ve sistemde oluşan sorunlar, sistemin kendine özgü hukuksal çerçevesinde çözüme kavuşturuluyor.
EGM GÖZETİMİ
Bireysel emeklilik şirketlerinden gelen kayıtlar ve veriler EGM (Emeklilik Gözetim Merkezi) tarafından işleniyor, değerlendiriliyor, analizler yapılıyor ve BES için yol haritası çıkarılıyor. EGM nezdindeki Fon Gözetim Platformu ve Fon Performans Değerlendirme Sistemiyle, bütün fonlar kendi karşılaştırma ölçütleri ve kendi grubundaki fonlarla kıyaslanıyor, sıralanıyor ve üç yıl arka arkaya belli kriterleri sağlayamayan fonların, portföy yöneticisi değiştiriliyor. Fonların portföylerindeki sıradışı hareketler, dalgalanmalar hemen tesbit edilerek portföy yöneticisi ve BES şirketi bilgilendiriliyor. SEDDK’ya raporlama yapılıyor.
FONLARIN GÜVENCESİ
-Bireysel emeklilik sistemindeki birikimler, fonlarda değerlendiriliyor. Kenarda, nakitte bekleyen bir para yok. Dolayısıyla BES’teki birikimin hangi fonlarda değerlendirileceği, katılımcının kendi kontrolünde. Katılımcı fonlarını dilediği gibi seçebilir, yılda 12 kez fon dağılımını değiştirebilir. (Sadece devlet katkısı fonlarında faizli-faizsiz fon seçeneği dışında tercihte bulunamıyor.)
-BES fonları portföy çeşitlendirmesi yapmak zorunda. Fon manipülasyonlarının merkezinde olan ‘serbest fon’ gibi yüksek riskli fonların benzeri BES’te yok. BES’teki tüm fonlar portföy çeşitlendirmesi yaparak riski dağıtmak zorunda. Ayrıca BES şirketi ile fon yöneticisinin iştiraklerine ve ilişkili şirketlerine yapılacak yatırımlar konusunda sınırlamalar mevcut.
-Fonlar, mevzuata uygun olarak yönetilmesi konusunda SPK denetimine tabi. Fon yöneticilerinin portföye yaptıkları alım-satımlar, ödenen komisyon ve kürtajlar, giderler SPK mevzuatına uygun olmak zorunda. SPK’nın belirlediği konular dışında harcama yapılamaz. Fondan yapılacak toplam kesintiler, fon türü bazında belirlenen oranın dışına çıkamaz.
-BES tarafında gözetim, sadece SPK tarafından değil, EGM ve SEDDK tarafından da yapılıyor. EGM tarafından oluşturulan Fon Gözetim Merkezi günlük olarak fonlardaki hareketleri takip ediyor. Olası hata, suistimal ve ihmaller anında tesbit edilerek, bilgilendirme yapılıyor. SEDDK’ya rapor ediliyor.
-Fonların hesapları altı ayda bir bağımsız denetimden geçmek zorunda. Bu bağımsız denetim raporları ile portföy raporları da KAP’ta yayınlanarak kamuoyuyla paylaşılıyor.
-Fonların portföyündeki varlıklar, kendi adlarına açılmış özel saklama hesaplarında tutuluyor. Bu varlıklar bireysel emeklilik şirketinin veya fon yöneticisinin hesaplarından tamamen ayrı ve bağımsız olarak takip ediliyor. Böylece bireysel emeklilik şirketinin varlıkları ile fonların varlıkları arasında bir akış ve ilişki oluşmuyor.
BES ŞİRKETİ İFLAS EDERSE
Olmaz ya, oldu da BES şirketi iflas etti veya tasfiye oldu. Ya da piyasadan çekildi. Bu durumda fonlar SPK tarafından başka bir BES şirketine aktarılıyor. Fonun varlıkları zaten kendi adına saklamada idi, aynı şekilde fon adına saklanmaya devam ediliyor. Katılımcılar yeni BES şirketine yönlendiriliyor, onlar açısından değişen hiçbir şey olmuyor.
BEFAS
Her ne kadar BEFAS doğrudan bir güvence sağlamıyor olsa da, yarattığı rekabet ortamıyla fon yöneticilerini ve bireysel emeklilik şirketlerini iyi getiri sağlamaya zorluyor. İyi getiri sağlayan fonlara talep arttıkça, bu fonları kuran BES şirketinin ve işleten portföy yönetim şirketinin de kazancı artıyor. Bu da BES şirketleri ve fon yöneticilerini en iyi getiriyi sağlama konusunda motive ediyor. Ancak BEFAS’ta herhangi bir fonda yoğunlaşma veya kitleleri peşine takma gibi bir durum oluşursa öncelikle BES şirketleri kendi getirileri azalacağı için bu duruma izin vermeyecektir. (BES şirketleri katılımcılara sunduğu fonlar arasından, yüksek riskli bu tür fonları kolayca çıkarabilir.)
HACİZ VE REHİNDEN MUAFİYET
Bireysel emeklilik sistemindeki birikimlerin; sözleşmenin sistemde geçirdiği ay ile aylık brüt asgari ücretin çarpılmasıyla bulunan tutardaki kısmı, haciz ve rehinden muaf tutuluyor. Bu da katılımcıların sistemde rahatça birikim yapabilmesine olanak sağlıyor.
ÇOK KATMANLI YAPI
Bireysel emeklilik sisteminde BES şirketi fonların kurucusu. Ama portföyün işletilmesi bir portföy yönetim şirketine bırakılıyor. Portföy yönetim şirketinin yaptığı işlemler BES şirketi tarafından takip ediliyor. Dolayısıyla portföy yöneticisi veya BES şirketi fonlar üzerinde tek başına tahakküm kuramıyor, olası hatalar, suistimaller ilk aşamada tesbit edilebiliyor.
Diğer yandan BES havuzu pek çok küçük kulvarlara bölünmüş durumda. İlk ayrım Gönüllü BES-OKS ayrımı. İkinci ayrım BES şirketlerinin kendi küçük kulvarları. Üçüncü ayrım da BEFAS. BES havuzunda tüm katılımcıların yatırım yapabileceği bir fon kurup, bunun peşine kitleleri takmak çok, çok zor. Böylesi bir olayda getirisi azalan BES şirketleri ilk itirazları yapacaktır.
BES havuzunda fonu izleyen BES şirketlerinin yanında EGM (Emeklilik Gözetim Merkezi) kurduğu Fon Gözetim Platformuyla olası hata, ihmal ve suistimalleri tesbit ediyor. Tek başına bu platformun varlığı bile portföy yöneticilerini daha dikkatli davranmaya teşvik ediyor. Yaşanan fon manipülasyonlarının BES’te sadece bir-iki fonla sınırlı kalmasının arkasında bu gözetimin olduğu söylenebilir.
BES fonlarının kuruluşu, düzenleme ve denetimi her ne kadar SPK gözetiminde olsa da, SEDDK (Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu) da, fonlardaki gelişmeleri takip ediyor. SPK tarafında olası bir ihmal veya denetimsizliğin SEDDK tarafından yakalanma olasılığı çok güçlü.
KATILIMCININ GÜVENCESİ
Bireysel emeklilik sisteminde, katılımcıların hesaplarında bulunan fon payları TAKASBANK’ta katılımcılar adına açılan özel saklama hesaplarında tutuluyor. Bu hesaplar TAKASBANK sistemi üzerinden takip edilebildiği gibi, e-devlet üzerinden de görüntülenebiliyor.
Diğer yandan katılımcıların sistem üzerinde sivil denetim görevi ve güvencesi var. Katılımcılar uygulamada yaşanan aksaklıkları gerekli kurumlara bildirerek bu görevlerini yerine getirirken, sistemin şeffaflaşmasına katkı sağlamış oluyorlar. Örneğin; bazı fonların altı aylık raporları yayınlanmıyor veya geç yayınlanıyor. Burada ilgili kurumların uyarılması sistemin üstünde geniş çaplı bir sivil denetim mekanizması oluşmasına katkı sağlayacaktır.
