BES’in halka en büyük faydası ne oldu diye sorsanız, finansal okuryazarlığı artırdı, derim. Hayatında hiç ‘fon nedir’ sorusunu sormamış kişilerden gelen soruları duydukça, mutlu oluyor ve aynı yanıtları tekrar tekrar vermekten yüksünmüyorum.
BES sayesinde insanlar yatırım fonunu, yatırım fonuna (TEFAS dahil) yatırım yapmanın avantaj ve dezavantajlarını, alternatif yatırım araçları karşısındaki durumunu, getirisini-götürüsünü merak eder oldu. Ne güzel; merak varsa, cevap da var.
Son dönemde özellikle gümüş fonlarındaki fiyatlamalar ve dünya gümüş fiyatlarının tersine hareketler, bu fonların fiyatları nasıl hesaplanıyor, neden böyle saçma hareketler oluyor sorusunu gündeme getirdi. Ben de herkesin anlayacağı bir dil ile, fonların portföylerinde tuttukları varlıkların fiyatları her akşam nasıl değerlendiriliyor, birim fiyat nasıl bulunuyor, bunu anlatmak istedim.
Fonların değerlenmesi konusunda elimizde iki başvuru kaynağı var:
1-2013 tarihli Yatırım Fonlarının Finansal Raporlama Esaslarına İlişkin Tebliğ
2-2023 tarihli TSPB Kolektif Yatırım Kuruluşu Portföylerinde Yer Alan Varlıkların Değerleme Esaslarına İlişkin Yönerge
Yönerge ile 2013 tarihli tebliğ hükümleri saklı kalmak kaydıyla, kolektif yatırım kuruluşları; (menkul kıymet yatırım fonları, menkul kıymet yatırım ortaklıkları, borsa yatırım fonları, emeklilik fonları, girişim sermayesi fonları, girişim sermayesi ortaklıkları, gayrımenkul yatırım fonları, gayrımenkul yatırım ortaklıkları) portföylerine dahil edilen varlıkları yönergedeki esaslara göre değerlemeye tabi tutuyorlar.
FONLARIN PORTFÖYÜ NE ZAMAN DEĞERLENİYOR?
Fonlar her işlem gününün akşamında fon portföyünü değerliyor ve birim fiyatı hesaplıyor. Hesaplanan bu birim fiyat bir sonraki işgünü ilan ediliyor.
FONDA ALIM-SATIM YAPTIĞIM ZAMAN HANGİ FİYATTAN GERÇEKLEŞİYOR?
TEFAS tarafında işgünlerinde saat 13:30’a kadar verilen emirler, BES tarafında iş günlerinde saat 11’e kadar verilen emirler o günün sonunda hesaplanan ve ertesi iş günü ilan edilen fon fiyatlarından gerçekleşiyor. Fonun valör süresine göre de para yatırımcının hesabına aktarılıyor. Ancak BES tarafında önce satış sonra alış yapıldığından, alım için yeni bir talimat süreci başlıyor. Alım sürecini katılımcı değil BES şirketi yönetiyor. Daha detaylı bilgi için: https://www.zeynepcandanaktas.com/blog/2024/4/8/fonlarda-valor-konusu
FONLARIN PORTFÖYÜNDEKİ VARLIKLAR NASIL DEĞERLENDİRİLİYOR?
KAP’ta her fonun izahnamesinde portföyündeki varlıkları nasıl değerlendireceğine dair bilgi bulabilirsiniz. Ama genel olarak fonların portföyündeki varlıklar yukarıda bahsettiğim ve internette kolayca bulabileceğiniz mevzuat çerçevesinde değerlemeye tabi tutuluyor.
Ülkemizde yatırım alanları kabaca 4 ana grupta yer alıyor:
Sabit getirili menkul kıymetler, faiz veya kira getirisi; hisse senetleri, kar payı veya sermaye kazancı; altın, değer artışından kazanç sağlıyor. Döviz cinsi varlıklar da, faiz/kira, temettü, değer artış kazancı yanında, dövizin artışı nedeniyle getiri yapıyor.
SABİT GETİRİLİ VARLIKLAR:
TL Cinsi Getiri Sağlayan Borçlanma Araçları ve Kira Sertifikaları, Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler: TL cinsi borçlanma araçlarının değeri; değerleme tarihinde Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasasında işlem gördüğü en son seans ağırlıklı ortalama takas fiyatı baz alınarak bulunuyor. Ancak bu fiyat bugün gerçekleşti, halbuki fonun fiyatı bir sonraki iş günü ilan edilecek. Bu nedenle de; bu fiyat, iç verim oranından bir sonraki işlem gününe ilerletiliyor ve fon alım-satımları her yatırımcı için daha adil bir fiyattan gerçekleştirilmiş oluyor.
TLREF’e Dayalı Borçlanma Araçları, Değişken Faizli Tahviller ve Kira Sertifikaları: Değerleme günü Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasasında işlem görenler, en son seans ağırlıklı ortalama takas fiyatının iç verim oranından bir sonraki işgününe ilerletilmesiyle değerleniyor.
Dönemsel kupon gelirinin belli olduğu ama borsada işlem gerçekleşmediği durumda, son işlem tarihindeki kirli fiyat (anapara+işlemiş kupon faizi/kirası/getirisi ) esas alınarak iç verim oranıyla değerleme tarihine ilerletilerek bulunan fiyat baz alınıyor.
Dönemsel kupon faizinin belli olmadığı ve borsada işlem gerçekleşmediği durumda, en son gerçekleşen kirli işlem fiyatı, değerleme gününe ilerletiliyor. Bunun üzerine borçlanma aracı/kira sertifikasının vade başlangıcı ile fon değerleme tarihi arasında BİST TLREF endeksinin getirisi dönemselleştirilerek ekleniyor. Bulunan fiyat üzerinden varlıklar değerlendiriliyor.
TÜFE’ye Dayalı Borçlanma Araçları ve Kira Sertifikaları: İlk adım olarak; değerleme günü ile borçlanma aracı/kira sertifikasının ihraç tarihindeki ‘TÜFE’ye endeksli devlet tahvilleri için günlük referans endeksleri’ oranlanarak, ‘endeks değişim katsayısı’ belirleniyor.
Borsada işlem gerçekleşmesi halinde, ikinci adım; en son seans ağırlıklı ortalama takas fiyatı ‘endeks değişim katsayısına’ bölünüyor. Böylece ‘endeks etkisinden arındırılmış fiyat’ hesaplanıyor. Üçüncü adım ‘endeks etkisinden arındırılmış fiyat’ iç verim oranı üzerinden bir sonraki iş gününe ilerletiliyor. Dördüncü adım, bir sonraki iş günü için hesaplanan ‘endeks değişim katsayısı’ ile çarpılarak varlığın değerleme fiyatı belirleniyor.
Borsada bu varlıkta işlem olmaması halinde ise, son işlem tarihindeki fiyata göre hesaplanmış ‘endeks etkisinden arındırılmış fiyat’ belirlenerek, iç verim oranından değerleme gününe ilerletiliyor. Bulunan fiyat, değerleme günündeki ‘endeks değişim katsayısı’ ile çarpılarak, değerleme fiyatına ulaşılıyor.
HİSSE SENETLERİ
Yerli hisse Senetleri: Borsa İstanbul Pay Piyasasında işlem gören hisse senetleri, gün sonunda gerçekleşen kapanış fiyatından değerlendiriliyor. İşlem görmeyen hisse senetleri varsa, en son işlem gördüğü fiyat baz alınarak hesaplanıyor. Diyelim ki, gün içerisinde işlem gören bir hisse kapanış seansında işlem görmedi, o zaman hangi fiyat baz alınacak? Böylesi durumlarda en son işlem gördüğü seansın ağırlıklı ortalaması baz alınarak, hissenin değeri hesaplanıyor.
Yabancı hisse senetleri: Yabancı piyasalarda işlemlerin saat 18’e kadar tamamlanıp-tamamlanmadığı fark yaratıyor. Eğer işlemler saat 18’e kadar tamamlanıyorsa, yabancı hisseler kapanış fiyatından, değerlendiriliyor. Tamamlanmıyorsa, veri sağlama kuruşlarından saat 17:30-18 arasında herhangi bir saatte alınan, ağırlıklı ortalama fiyat, değerleme fiyatı olarak kullanılıyor. Yabancı piyasalarda oluşan bu fiyatlar, TCMB tarafından saat 15:30’da açıklanan gösterge niteliğindeki döviz alış kurundan TL’ye çevriliyor.
(Yarım işgünlerinde Türkiye saatiyle 13:00’e kadar ilan edilen kapanış fiyatı, kapanış fiyatı bulunmaması durumunda en son işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyat baz alınıyor.)
ALTIN VE KIYMETLİ MADENLER
Fonların portföyündeki fiziki altın; Borsa İstanbul Kıymetli Madenler ve Taşlar Piyasasında işlem gören T+0 valörlü, ONS altın takas fiyatının 31,1507465 dönüşüm katsayısına bölünmesiyle, döviz cinsi gram altın fiyatı bulunuyor. Bu da TCMB saat 15:30’daki gösterge döviz alış fiyatıyla çarpılarak gram altının Türk Lirası fiyatına çevriliyor.
Altın Tahvili: Bu tahviller Borsa İstanbul Borçlanma Araçları piyasasında işlem görmüşse, en son seans ağırlıklı ortalama takas fiyatı baz alınıyor ve bu fiyat, gram altın fiyatına oranlanarak değerleme fiyatı belirleniyor. Daha sonra da aynen TL cinsi borçlanma araçlarındaki gibi iç verim oranından bir sonraki iş gününe ilerletiliyor.
Söz konusu altın tahvili borsada işlem görmemişse, son işlem tarihindeki fiyat gram altına oranlanarak, indirgenmiş fiyat elde ediliyor. İndirgenmiş fiyat iç verim oranından bir sonraki iş gününe ilerletiliyor.
*Gümüş: Son dönemde çok ilgi gören gümüş cinsi varlıklar, altın emsal alınarak değerlendiriliyor.
DÖVİZ CİNSİ VARLIKLAR
Yabancı Para Cinsinden İhraç Edilen Borçlanma Araçları ve Kira Sertifikaları:
-Yurt İçinde İhraç Edilen Yabancı Para Cinsi Borçlanma Araçları ve Kira Sertifikaları: Borsa İstanbul Borçlanma Araçları piyasasında en son işlem gördüğü ağırlıklı ortalama fiyattan değerleniyor. T+0 valörlü olarak işlem görmüşse, en son işlem gördüğü ağırlıklı ortalama fiyat, iç verim oranından bir sonraki iş gününe ilerletiliyor. T+1 valörlü işlemlerde ilerletme yapılmıyor, çünkü zaten gerçekleşen fiyat bir sonraki işgününe ait bir fiyat oluyor. Yabancı para cinsinden bulunan bu fiyatlar TCMB 15:30 döviz alış kurundan TL’ye çevriliyor.
-Yurt Dışında İhraç Edilen Yabancı Para Cinsi Borçlanma Araçları ve Kira Sertifikaları: Bu varlıklar genellikle Hazine ve Maliye Bakanlığı ve özel şirketler tarafından yurt dışında ihraç edilen EUROBOND’lardan oluşuyor. Bu varlıkların fiyatı belirlenirken, Bloomberg Valuation Service (BVAL) üzerinde fiyat oluşması halinde ilk adım olarak, ortanca fiyatlara değerleme tarihindeki işlemiş kupon faizleri/kira gelirleri eklenerek kirli fiyat bulunuyor. Yabancı para cinsinden bulunan kirli fiyat, TCMB 15:30 gösterge döviz alış fiyatından Türk lirasına çevriliyor. Normal iş günlerinde BVAL üzerinde Londra’da referans fiyatların belirlendiği saat 12 itibariyle oluşan fiyat kullanılırken, yarım iş günlerinde Tokyo’da saat 05 itibariyle oluşan BVAL ortanca fiyatı kullanılıyor.
Değerleme tarihinde BVAL üzerinde fiyat oluşmamışsa; değerleme fiyatı olarak, en son görülen ortanca işlem fiyatının üzerine, değerleme tarihine kadar işlemiş kupon faizi/kira gelirlerinin eklenmesiyle kirli fiyat bulunuyor. Bu kirli fiyat TCMB 15:30 gösterge döviz alış fiyatından TL’ye çevriliyor.
(Yarım işgünlerinde Türkiye saatiyle 13:00’e kadar ilan edilen kapanış fiyatı, kapanış fiyatı bulunmaması durumunda en son işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyat baz alınıyor.)
YATIRIM FONLARI-BORSA YATIRIM FONLARI
Yabancı piyasalarda işlem gören borsa yatırım fonları en son açıklanan birim fiyatlarının TCMB 15:30 gösterge döviz alış kurundan TL’ye çevrilerek değerlemeye tabi tutuluyor. Değerleme günü işlem görmeyen borsa yatırım fonları en son işlem gördüğü fiyattan değerlenmeye devam ediliyor..
Fonların portföyünde yer alan yerli piyasalarda işlem gören yatırım fonları ve borsa yatırım fonları en son açıklanan birim fiyat üzerinden değerlendiriliyor. Ancak fon sepeti fonları; değerleme günü, gün sonunda hesaplanan ve ertesi gün açıklanan fiyatları kullanıyor. Böylelikle fonun portföyündeki katılma payları ve fonun kendi birim fiyatı ertesi işgününde eşleştirilmiş oluyor.
(Yarım işgünlerinde Türkiye saatiyle 13:00’e kadar ilan edilen kapanış fiyatı, kapanış fiyatı bulunmaması durumunda en son işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyat baz alınıyor.)
